مقدمه
در سالی که گذشت، جهان همچنان، همانند سال پیش از آن، درگیر بیماری منحوس کرونا بود؛ بیماری‌ای که درس‌های بسیاری برای ما به همراه داشت و بخش قابل‌توجهی از آن‌ها، ما را نسبت به سبک زندگی و بسیاری از مسائل اجتماعی آگاه‌تر کرد. بااین‌حال، از منظر موسیقی، به باور من، یکی از مهم‌ترین درس‌هایی که از این دوران گرفتیم، بهایی بسیار سنگین داشت. کرونا به ما آموخت که کار جمعی و مشارکتی تا چه اندازه دشوار است و مشارکت در یک اجرای موسیقایی، شاید یکی از دشوارترین شکل‌های این همکاری باشد.
بسیاری از روان‌شناسان و جامعه‌شناسان، همه‌گیری و دنیاگیری کرونا را با شرایط جنگ مقایسه کرده‌اند. با وجود این، هنوز پژوهشی جامع درباره امکانات، ابزارها و شیوه‌های مختلف مواجهه با قرنطینه و دورنشینی ندیده‌ایم که به‌طور دقیق نشان دهد چه راهکارهایی می‌تواند این شرایط را آسان‌تر کند یا چه عواملی در کاهش پیامدهای آن مؤثر است. بااین‌حال، بر اساس مشاهدات عینی می‌توان گفت افرادی که با موسیقی سروکار دارند، در بسیاری از موارد روحیه‌ای سالم‌تر و شاداب‌تر دارند. موسیقی، در چنین شرایطی، می‌تواند همچون عاملی مؤثر در حفظ نشاط، ارتباط اجتماعی و سلامت روان عمل کند.
با انتشار نخستین شماره سالنامه موسیقی کرمان ــ که اکنون پیش روی شماست ــ برگ دیگری به کارنامه کم‌شمار مقالات و کتاب‌های اختصاص‌یافته به موسیقی کرمان افزوده می‌شود. این سالنامه مجموعه‌ای است برای بررسی، معرفی و تحلیل ابعاد گوناگون موسیقی کرمان و تلاش دارد بخشی از ظرفیت‌های کمترشناخته‌شده موسیقایی این منطقه را ثبت و بررسی کند.
در این شماره، بخش مقالات با پژوهش آقای غیبی درباره کاربرد و کارکرد موسیقی در فرهنگ جامعه زرتشتیان کرمان آغاز می‌شود. نویسنده ابتدا به‌اختصار به قوم زرتشتی و تاریخ موسیقی در فرهنگ و مراسم آیینی آنان می‌پردازد و سپس ساختار ادبی متن کتاب گات‌ها و نمونه‌های ضبط‌شده از خوانش آن را بررسی می‌کند. در ادامه، نگاهی کوتاه به موسیقیِ اجرای نمازهای دینی، ترانه‌های مذهبی ـ آیینی و جشن‌ها دارد و در پایان، جایگاه موسیقی را در حیات فرهنگی و اجتماعی زرتشتیان کرمان بررسی می‌کند. این مقاله می‌کوشد نقش موسیقی را به‌عنوان محرکی فرهنگی در مسیر ترویج و انسجام فرهنگ زرتشتی در میان پیروان این دین تبیین کند و ارتباط میان متن ترانه‌ها، آموزه‌های دینی و باورهای مذهبی را مورد بررسی قرار دهد.
در مقاله دوم، شهاب جعفری با تکیه بر نظریه چرخه حیات ــ شامل کودکی، بلوغ، نوجوانی و جوانی، مراسم مذهبی و آیینی و سوگ ــ به گونه‌شناسی موسیقی قومی کرمان پرداخته و موسیقی موقعیتی و غیرموقعیتی را بررسی کرده است.
مقاله سوم با رویکردی جامعه‌شناختی به لالایی‌های کرمان می‌پردازد و درصدد پاسخ‌گویی به چند پرسش اساسی است: لالایی‌های رایج در کرمان چه مضامینی درباره زنان و خانواده در خود دارند؟ وضعیت زنان در خانواده چگونه در این آثار ترسیم شده است؟ و لالایی‌ها به‌عنوان گونه‌ای از شعر زنانه چه کارکردی دارند؟
در مقاله‌های چهارم و پنجم، آقای نکویی به معرفی و تحلیل چند نمونه از بازی‌های کودکانه و کارآواهای کرمانی پرداخته و آن‌ها را از منظر گردش ملودی، تنظیم و حرکت‌گذاری بررسی کرده است.
مقاله ششم در چهار بخش به‌هم‌پیوسته تدوین شده است. در بخش نخست، تعریفی مستند از واسونک‌ها و آبادون‌ها، با توجه به ریشه واژه‌ها، تعابیر فرهنگ‌های لغت و گفته‌های مردم‌شناسان بومی و غیربومی ارائه شده است. در ادامه، موقعیت‌های اجرایی این آثار به‌عنوان بخشی از کارگان موسیقایی زنان بررسی می‌شود. سپس ویژگی‌های فنی ملودی‌ها، ریتم و اشعار این گونه موسیقایی مورد تحلیل قرار می‌گیرد و در نهایت، جعفری با بهره‌گیری از نظریه اشاعه‌گرایی، به بررسی ساختار مشترک و شباهت‌های میان واسونک و آبادون می‌پردازد.
در مقاله هفتم، جعفری به بررسی و تحلیل مفاهیم به‌کاررفته در سوگ‌آواهای کرمان پرداخته و می‌کوشد به این پرسش پاسخ دهد که مفاهیم استخراج‌شده از این آثار، از نظر معنایی و محتوایی، چه میزان تنوع و گستردگی دارند و علت تفاوت‌های معنایی موجود در آن‌ها چیست.
آقای توحیدی نیز در مقاله هشتم، سازهای موسیقی کرمان را بر اساس دسته‌بندی‌های خودصدا، پوست‌صدا، زه‌صدا و هواصدا بررسی کرده است.
در بخش یاد بزرگان، آقای سیاوش برهانی نگاهی به زندگی و شیوه تار‌نوازی استاد داریوش برهانی داشته و آقای اوحدی نیز به بررسی زندگی، نوازندگی، شیوه تدریس، اجراهای زنده و آلبوم‌های استاد همایون مجدزاده پرداخته است.
در بخش گفت‌وگو، رسانه موسیقی کرمان (رسام)، به مناسبت حضور دوباره خانم لیلی افشار و آقای بردیا کیارس در کرمان برای برگزاری کلاس، با آنان به گفت‌وگو پرداخته است. همچنین شهاب جعفری به مناسبت برگزاری بیست‌ویکمین دوره مسابقات مجازی گیتار کلاسیک مدرسه گیتار بتهوون، با آقای محمد خسروی‌دانش به گفت‌وگو نشسته است.
در بخش گزارش نیز رسانه موسیقی کرمان (رسام) مروری بر چهاردهمین دوره جشنواره موسیقی نواحی ایران داشته است. خانم مهناز دژاکام گزارشی از چگونگی شکل‌گیری تیم معلمان جوان آموزشگاه دژاکام ارائه کرده‌اند. آقای آزادگان نیز به معرفی فستیوال هنرجویان ویلن «چهار فصل» و اهداف آن پرداخته‌اند. همچنین آقای مصطفی طالب‌زاده مروری بر برگزاری رسیتال پیانو و ویولا با نوازندگی وحید وردی و مصطفی طالب‌زاده داشته و در ادامه، به تحلیل فرمال سونات ویولا شماره ۲ برامس پرداخته است.
مطالبی که در سالنامه موسیقی کرمان منتشر می‌شوند، بیانگر دیدگاه‌ها و رویکردهای نویسندگان آن‌هاست و سالنامه در ویرایش مطالب، ضمن حفظ محتوای پژوهشی و دیدگاه نویسندگان، آزادی عمل دارد.
آماده‌سازی و انتشار این مجموعه تلاشی است برای ادای بخش کوچکی از دِینی که به فرهنگ و موسیقی شهرم، کرمان، دارم. امیدوارم این تلاش بتواند برای استادان، پژوهشگران و هنرجویان موسیقی مفید و قابل استفاده باشد و گامی هرچند کوچک در مسیر شناخت، حفظ و اعتلای موسیقی کرمان و همچنین ارتقای سطح آموزشی و پژوهشی موسیقی در کشورمان بردارد.
شهاب جعفری
پژوهشگر موسیقی و مدرس دانشگاه
زمستان 1400
