مقدمه
شاد بودن و شاد کردن دیگران از مهم‌ترین آموزه‌های اشوزرتشت است. زرتشتیان در طول تاریخ همواره تلاش کرده‌اند جشن‌ها و آیین‌های ایران باستان را با شکوه برگزار کنند. در فرهنگ زرتشتی، موسیقی جایگاه بالایی دارد، به‌طوری‌که حتی سرایش گات‌ها و اوستا توسط موبدان به‌صورت آوازی و آهنگین انجام می‌شود.
هدف و روش پژوهش
این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و بر پایه مصاحبه و کار میدانی در جامعه زرتشتیان کرمان انجام شده تا به این سؤال پاسخ دهد که چه سازهایی در جشن‌های زرتشتیان استفاده می‌شوند و نقش آن‌ها چیست. با وجود تحقیقات فراوان درباره دین زرتشتی، پژوهش مستقلی درباره جایگاه سازها در آیین‌های این جامعه صورت نگرفته است.
دو شیوه اصلی استفاده از موسیقی
موسیقی در جشن‌های زرتشتیان کرمان به دو شکل کاربرد دارد:
- همراهی در حرکت: هنگام جابه‌جایی موبدان یا شرکت‌کنندگان از مکانی به مکان دیگر (مانند مراسم سده، سدره‌پوشی، گواهی‌گیران)، گروه موسیقی با سازهای قابل‌حمل، پیشاپیش حرکت می‌کند و نقش اطلاع‌رسانی و اعلام شروع مراسم را ایفا می‌کند.
- اجرای مستقل روی صحنه: در بسیاری از جشن‌های ماهانه و ملی، اجرای موسیقی به‌صورت گروهی یا فردی، بخشی ثابت از برنامه محسوب می‌شود.
موسیقی در دورهمی‌های زرتشتیان
در گردهمایی‌های غیررسمی، افراد دور هم جمع می‌شوند و با همراهی یک ساز کوبه‌ای ساده (مانند دایره یا دف)، به نوبت آواز می‌خوانند و دیگران با دست‌زدن یا هم‌خوانی همراهی می‌کنند. ریتم غالب در این اجراها، ریتم ترکیبی شش‌هشتم است و نوازندگی معمولاً غیرحرفه‌ای است.
ترانه‌ها و کارگان اجرایی
کارگان اجرایی در این دورهمی‌ها شامل ترانه‌های محلی، دوبیتی، اشعار شاهنامه و حافظ و ترانه‌های زرتشتی است. ترانه‌های زرتشتی معمولاً به زبان فارسی یا دَری بهدینی (با گویش یزدی، چرا که گویش کرمانی آن فراموش شده) سروده شده‌اند. از جمله ترانه‌های مهم می‌توان به «سرود مزدَیَسنا» (سروده ابراهیم پورداود)، «منم یه زرتشتی»، ترانه ویژه جشن زایش زرتشت، و «پیرِسبز چک‌چکو» که در زیارتگاه‌های یزد خوانده می‌شود، اشاره کرد.
جایگاه سازهای کوبه‌ای
در جامعه زرتشتیان کرمان، ساز معمولاً نقش همراهی‌کننده آواز را دارد و وظیفه اصلی آن حفظ ریتم است. از میان سازهای کوبه‌ای، دپ، دف، دایره، اربونه، تمبک و دمام بیشترین کاربرد را دارند؛ به‌ویژه خانواده دپ، دف و دایره. به گفته محمدرضا درویشی، ساز دایره در کرمان معمولاً توسط زنان نواخته می‌شود و در مجالس عروسی و جشن‌های آیینی زرتشتیان کاربرد دارد. طبق پژوهش فواد توحیدی نیز زرتشتیان کرمان ساز دپ را با انگشت می‌نوازند و در جشن‌های تیرگان، مهرگان و سده استفاده می‌کنند.
نوازندگان
اغلب نوازندگان سازهای کوبه‌ای در این جامعه، بانوانی هستند که به‌صورت خودآموز نواختن را فرا گرفته‌اند. در گذشته تقریباً در هر خانواده زرتشتی، یک ساز دپ یا دایره وجود داشت. امروزه ساز دف عمدتاً جایگزین دپ و دایره شده است. در دهه اخیر نیز گروه سازهای کوبه‌ای اهورا به سرپرستی فرامرز کامیاب‌پور از فعال‌ترین گروه‌های موسیقی این جامعه محسوب می‌شود.
نتیجه‌گیری
موسیقی بخش جدایی‌ناپذیر جشن‌ها و آیین‌های زرتشتیان کرمان است و در دو شیوه اصلی (همراهی در حرکت و اجرای مستقل) به کار می‌رود. سازهای کوبه‌ای، به‌ویژه آن‌هایی که قابلیت اجرا در حال حرکت دارند، بیشترین کاربرد را دارند. نوازندگی این سازها عمدتاً بر عهده زنان غیرحرفه‌ای است که نقش اصلی آن‌ها، حفظ ریتم برای همراهی با آواز و شعرخوانی است.
