معرفی پژوهش
این پژوهش به بررسی ساختار موسیقایی ترانه حماسی «یوسف آزادی»، یکی از زیباترین و مشهورترین ترانه‌های منطقه منوجان، می‌پردازد. این ترانه با همراهی سازهای چنگ، چنگ‌قطی، یروتی و تنبورک اجرا می‌شود و برخلاف پژوهش‌های پیشین که عمدتاً به بیان داستان و مفاهیم کلی موسیقی حماسی بسنده کرده‌اند، این مقاله برای نخستین‌بار به تحلیل دقیق ساختار موسیقایی این اثر می‌پردازد. داده‌ها بر اساس اجرای زنده‌یاد علی ناصری (خواننده) و حسین نظری (نوازنده قیچک) در آلبوم «کویرانه ۴» گردآوری‌شده توسط فؤاد توحیدی تحلیل شده‌اند.
روایت داستان یوسف آزادی
این ترانه به «کلی‌سف» (یوسف آزادی) اختصاص دارد؛ شخصیتی از طایفه آزادی‌های منوجان که در دوران رضاشاه در برابر قشون دولتی که برای اخذ مالیات به منطقه آمده و زنانی را به اسارت گرفته بودند، قیام کرد. او با وجود بی‌توجهی میرزامحمد دوراندیش (کلانتر منطقه)، خود رأساً اقدام کرد، قشون دولتی را شکست داد و اسیران را آزاد کرد؛ اما چند سال بعد (۱۳۱۷) در توطئه‌ای ناجوانمردانه کشته شد.
تحلیل ساختار موسیقایی
- بستر نغمگی: مشابه قطعه «دوراندیش»، محدوده صدای خواننده بین لای اکتاو سوم تا فای اکتاو چهارم و قیچک عمدتاً در محدوده بالاتری اجرا می‌شود.
- مد: فضای مدالی قطعه در درآمد ماهور قابل بررسی است، با نت‌های مؤکد لا و می.
- انحنای ملودی: گستره ملودیک قطعه در محدوده یک اکتاو (از لا تا لا) قرار دارد.
- ریتم: وزن قطعه پنج‌ضربی است و مشابه وزن عروضی «فَعولُن فَعولُن فَعولُن فَعَل» که در ردیف موسیقی ایرانی به گوشه «رجز» شباهت دارد. ساز کوبه‌ای همراهی‌کننده، جمله‌ای تکرارشونده را در طول قطعه اجرا می‌کند.
- فرم: قطعه با مقدمه‌ای آزاد از قیچک آغاز می‌شود، سپس خواننده ابیاتی را با الگوی ملودیک مشخص (حرکت از می به سی در مصرع اول و از ر به لا در مصرع دوم) اجرا می‌کند. میان اجرای خواننده، قیچک جملات مقدمه را به‌صورت نامنظم تکرار می‌کند و در پایان، قطعه با جملاتی آزاد توسط قیچک به پایان می‌رسد.
