معرفی پژوهش
استان کرمان به دلیل گستردگی جغرافیایی، تنوع قومی و پیشینه تاریخی، یکی از مناطق مهم و غنی ایران در زمینه موسیقی نواحی و فرهنگ شفاهی به شمار می‌رود. تنوع اقوام، آیین‌ها و شیوه‌های زندگی در این استان، زمینه شکل‌گیری و حفظ مجموعه‌ای گسترده از سازهای بومی را فراهم کرده است.
هدف مقاله
مقاله «نگاهی به سازهای موسیقی استان کرمان» نوشته سید فواد توحیدی، با هدف معرفی سازهای بومی و بررسی ویژگی‌های ساختاری، شیوه نواختن، کاربرد و پراکندگی جغرافیایی آنها در مناطق مختلف استان کرمان نوشته شده است.
این مقاله نشان می‌دهد که سازهای کرمان تنها ابزار تولید موسیقی نیستند، بلکه در بسیاری از موارد با آیین‌ها، مراسم مذهبی، سوگواری، جشن‌ها، زندگی عشایری، کار و حتی باورهای عامیانه مردم پیوند دارند.
دسته‌بندی سازهای موسیقی کرمان
از دیدگاه سازشناسی، سازهای استان کرمان را می‌توان در سه گروه اصلی سازهای کوبه‌ای، زهی و دمیدنی دسته‌بندی کرد.
سازهای کوبه‌ای خود به دو گروه خودصدا یا بدون پوست و پوست‌صدا تقسیم می‌شوند. سازهای زهی نیز شامل سازهای زهی زخمه‌ای و زهی کمانی هستند و سازهای دمیدنی در دو گروه بدون زبانه و زبانه‌دار قرار می‌گیرند.
سازهای کوبه‌ای خودصدا
کوزک، کرب، سنج، سنجک، چوسر، چلیک، خلخال، کمربند زنگوله‌دار و استکان از جمله سازهای کوبه‌ای خودصدای استان کرمان هستند.
برخی از این سازها مانند کوزک و سنج در موسیقی و آیین‌های محلی کاربرد دارند و برخی دیگر مانند سنجک، خلخال و کمربند زنگوله‌دار بیشتر با رقص، پایکوبی و مراسم شادیانه ارتباط دارند.
در میان این سازها، نمونه‌هایی مانند چوسر و چلیک علاوه بر کارکرد موسیقایی، با باورهای عامیانه و مناسک اجتماعی نیز پیوند داشته‌اند.
سازهای کوبه‌ای پوست‌صدا
گروه دیگری از سازهای کوبه‌ای کرمان را سازهای پوست‌صدا تشکیل می‌دهند. جوغ، چوغرو، جاریگ، درک، دایره، دپ، تاس، دهل و جره، دمام، نقاره، تمبک محلی و تمپو در این گروه قرار می‌گیرند.
برخی از این سازها ویژگی‌هایی بسیار منحصربه‌فرد دارند. برای نمونه، جوغ دارای بدنه‌ای سنگی و پوشش پوستی است و در گذشته در زندگی شترداران و هنگام طوفان شن یا سحرهای ماه رمضان استفاده می‌شده است.
ساز درک نیز از سازهای خاص کرمان است که ساختار آن میان دایره و دهل قرار دارد و نمونه مشابهی از آن در دیگر نقاط ایران گزارش نشده است.
دایره، دپ و سازهای آیینی
دایره و دپ از سازهای قدیمی و پرکاربرد موسیقی کرمان هستند که در مراسم شادیانه، آیین‌های مذهبی و مناسک برخی گروه‌های اجتماعی مورد استفاده قرار گرفته‌اند.
حضور این سازها در نقوش دوره صفوی نیز نشان‌دهنده قدمت و اهمیت آنها در فرهنگ موسیقایی منطقه است. زرتشتیان و دراویش نعمت‌اللهی کرمان از جمله گروه‌هایی هستند که دایره و دپ در آیین‌های آنان کاربرد داشته است.
تنوع دهل و جره در کرمان
دهل و جره از مهم‌ترین سازهای کوبه‌ای استان هستند که در مناطق مختلف کرمان با شکل، اندازه، جنس بدنه و شیوه نوازندگی متفاوت دیده می‌شوند.
در مقاله، چندین گونه از دهل و جره معرفی شده است که در مناطقی مانند سیرجان، بافت، شهربابک، رفسنجان، رابر، بردسیر، جیرفت، رودبار، کهنوج، قلعه‌گنج، منوجان و بم رواج داشته‌اند.
این تنوع نشان می‌دهد که ویژگی‌های جغرافیایی و فرهنگی هر منطقه بر ساخت و شیوه اجرای سازها تأثیر گذاشته است.
سازهای زهی
سازهای زهی کرمان بخش دیگری از میراث موسیقایی این استان را تشکیل می‌دهند. چنگ، چنگ قطی و یروتی از جمله سازهای زهی معرفی‌شده در مقاله هستند.
چنگ در جنوب کرمان با نام‌های مختلف شناخته می‌شود و با نمونه‌های موسیقی بلوچستان نیز ارتباط دارد. تنوع نام، اندازه و تعداد سیم‌های این ساز در مناطق مختلف نشان‌دهنده ارتباط فرهنگی میان جنوب کرمان و نواحی همجوار است.
تنبورک نیز در جنوب استان، به‌ویژه در منوجان و قلعه‌گنج، مورد استفاده قرار گرفته و در گونه‌های مختلف دیده می‌شود.
سازهای دمیدنی بدون زبانه
نی محلی یکی از مهم‌ترین سازهای دمیدنی کرمان است که در مناطق مختلف با نام‌هایی مانند نی کردی، زال، نی لبی، نی شش‌بوق و نی شش‌بُن شناخته می‌شود.
این ساز در زندگی عشایر، چوپانان و ساربانان کاربرد داشته و علاوه بر موسیقی، برای انتقال فرمان و ارتباط با گله‌های گوسفند و شتر نیز استفاده می‌شده است.
سفیدمهره، بوق شاخی، کفکو و سوتک گلی از دیگر سازهای دمیدنی بدون زبانه هستند که برخی از آنها در مراسم مذهبی، اعلام رویدادها، آیین‌های محلی و فعالیت‌های روزمره کاربرد داشته‌اند.
سازهای دمیدنی زبانه‌دار
سازهای زبانه‌دار شامل سرنا، کرنا، نی جفتو، نی مشکی یا نی‌انبان، فیقو و نی فیقو هستند.
در میان آنها، سرنا جایگاه ویژه‌ای در موسیقی نواحی کرمان دارد و تنوع گونه‌های آن در استان بسیار چشمگیر است. انواع مختلف سرنا از نظر شکل، اندازه، جنس و شیوه اجرا با یکدیگر تفاوت دارند و در مناطق مختلف همراه با دهل، جره، نقاره یا تمبک نواخته می‌شوند.
سرنا؛ ساز شاخص موسیقی کرمان
سرنا را می‌توان یکی از شاخص‌ترین سازهای موسیقی محلی کرمان دانست. مقاله به تنوع قابل توجه انواع سرنا در استان اشاره می‌کند و نمونه‌هایی از آن را در مناطق مختلف معرفی می‌کند.
برخی از این گونه‌ها ساختاری متفاوت با سرناهای رایج ایران دارند و نمونه‌هایی مانند سرنای گلی سبلوئیه زرند، ویژگی‌هایی بسیار خاص و کم‌نظیر دارند.
وجود نمونه‌ای از سرنای سفالی با قدمت چند هزار سال در یافته‌های باستان‌شناختی کرمان نیز نشان‌دهنده پیشینه تاریخی سازهای دمیدنی در این منطقه است.
سازهای مرتبط با آیین و زندگی مردم
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های سازهای کرمان، ارتباط نزدیک آنها با زندگی اجتماعی مردم است. برخی سازها برای مراسم شادی، برخی برای عزاداری و آیین‌های مذهبی و برخی دیگر برای اعلام رویدادها یا ارتباط در زندگی روزمره مورد استفاده قرار می‌گرفته‌اند.
سازهایی مانند سفیدمهره، چوسر، جوغ و نی محلی نمونه‌هایی هستند که فراتر از کارکرد موسیقایی، بخشی از نظام ارتباطی و باورهای سنتی مردم را نیز شکل داده‌اند.
تنوع جغرافیایی سازها
پراکندگی سازهای کرمان به اندازه و تنوع جغرافیایی این استان گسترده است. از شمال و مرکز کرمان تا مناطق جنوبی مانند جیرفت، کهنوج، منوجان، رودبار و قلعه‌گنج، سازهای مختلفی با ویژگی‌های متفاوت مورد استفاده قرار گرفته‌اند.
همجواری جنوب کرمان با هرمزگان، بلوچستان و فارس نیز موجب تبادل فرهنگی و موسیقایی شده و برخی سازها و شیوه‌های اجرایی میان این مناطق مشترک هستند.
سازهای منحصربه‌فرد کرمان
یکی از نکات مهم مقاله، معرفی سازهایی است که از نظر ساختار یا شیوه کاربرد، نمونه‌هایی کم‌نظیر یا منحصربه‌فرد محسوب می‌شوند.
کوزک، جوغ، چوغرو، جاریگ، درک، برخی گونه‌های سرنا و سوتک گلی از جمله سازهایی هستند که ویژگی‌های خاص آنها اهمیت موسیقی‌شناختی و فرهنگی کرمان را نشان می‌دهد.
نتیجه‌گیری
بررسی سازهای موسیقی استان کرمان نشان می‌دهد که این منطقه یکی از غنی‌ترین حوزه‌های موسیقی نواحی ایران از نظر تنوع سازها و شیوه‌های اجرایی است.
سازهای کرمان علاوه بر تنوع در ساختمان، جنس، اندازه و شیوه نواختن، با آیین‌ها، باورها، مشاغل، زندگی عشایری، مراسم شادی و سوگواری و روابط اجتماعی مردم پیوندی عمیق دارند.
گستردگی جغرافیایی استان و ارتباط تاریخی آن با مناطق مختلف ایران نیز موجب شده است که مجموعه‌ای متنوع از سازهای بومی در کرمان شکل بگیرد و برخی سازها در این منطقه به نمونه‌هایی کم‌نظیر در ایران و حتی جهان تبدیل شوند.
در مجموع، شناخت و ثبت این سازها نه تنها برای مطالعه موسیقی نواحی، بلکه برای حفظ میراث فرهنگی و شفاهی استان کرمان اهمیت فراوان دارد و می‌تواند به شناخت بهتر تاریخ، فرهنگ و شیوه زندگی جوامع محلی این منطقه کمک کند.
