معرفی
بررسی موسیقی استان کرمان نشان می‌دهد که حضور زنان در این عرصه بسیار پررنگ و درخشان است. با وجود پیوند عمیق موسیقی عشایری، بومی و کولیایی که تفکیک آن‌ها را دشوار می‌سازد، موسیقی زنان کرمان را می‌توان به پنج دسته اصلی تقسیم کرد: لالایی‌ها، ترانه‌های کار، ترانه‌های شادمانی، ترانه‌های روایی و حماسی، و سوگ‌آواها.
لالایی‌ها
لالایی‌ها اولین موسیقی‌ای هستند که هر انسان در زندگی می‌شنود و در سراسر استان کرمان با تنوع فراوان اجرا می‌شوند. محتوای این آوازها بیشتر بیانگر درددل‌ها و محبت مادرانه است. جغرافیا نیز بر مضمون لالایی‌ها تأثیرگذار است؛ برای نمونه، لالایی‌های رودبار به دلیل روحیه حماسی منطقه به جنگ و دلاوری می‌پردازند، در حالی که لالایی‌های عشایر بافت بیشتر حول کوچ و غربت است.
ترانه‌های کار
این ترانه‌ها به دو دسته تقسیم می‌شوند: ترانه‌های ضروری برای انجام کار (مانند نقش‌خوانی در قالیبافی) و ترانه‌هایی برای رفع خستگی (مانند ترانه‌های کوچ و کاشت). نقش‌خوانی در قالیبافی، که کرمان، راور و سیرجان از قطب‌های اصلی آن هستند، سنتی شفاهی است که توسط استادان کارگاه با صدایی رسا اجرا می‌شود و بافندگان را در نقش‌زدن روی قالی هدایت می‌کند.
ترانه‌های شادمانی
زنان نقش مهمی در اجرای «رو»های (مقام‌های) شادمانی استان دارند، از جمله:
- مولودی‌خوانی: از رسوم کهن کرمان، به‌ویژه در سنت صوفیه نعمت‌اللهی، برای جشن تولد حضرت علی (ع)
- خیلوون (مردم‌خوانی): دعوت مهمانان به عروسی همراه با دایره‌زنی
- سرآسیابی و قربونی: هنگام تهیه آرد و سربریدن گوسفند برای مراسم عروسی
- حنابندون: در زمان حنا بستن دست و پای عروس و داماد
- سرتراش: هنگام کوتاه کردن موی داماد پیش از حمام
- سراب (سرآب): در مسیر بردن داماد به حمام و زیارتگاه
- درحمومی: هنگام بازگرداندن عروس از حمام
- اجاق‌بوس: هنگام ترک خانه پدری توسط عروس
- بیرقی: تزیین درخت مقابل خانه داماد
- آوادون: یکی از مشهورترین آوازهای عروسی، اجرا شده توسط دو زن روبه‌رو
- حجله‌روون و پاتختی: مراسم مرتبط با ورود عروس و داماد به حجله
- دسمال گردون: مشهورترین رقص زنانه استان با دستمال‌های رنگی
ترانه‌های روایی و حماسی
این ترانه‌ها داستان‌هایی عاشقانه یا حماسی را روایت می‌کنند؛ از جمله ترانه‌های «مغول دختر»، «عیسی‌خان» و «گرامی‌خان» که در قالب اشعار حماسی و اندوهگین به وقایع جنگ و از دست دادن عزیزان می‌پردازند.
سوگ‌آواها
این آوازها در سوگ عزیزان یا معشوق از دست رفته خوانده می‌شوند و شامل سه نوع‌اند:
- کرتی‌خوانی (کردی‌خوانی): ریشه در آوازهای غم‌انگیز کشاورزی دارد و همراه با نی و سرنا اجرا می‌شود
- غریبی‌خوانی: به گفته پژوهشگرانی چون محمدرضا درویشی، ریشه اصلی شروه‌خوانی جنوب ایران (به‌ویژه بوشهر) در کرمان بوده است
- بیابانی: مقامی غم‌انگیز مخصوص مناطق کهنوج و جیرفت با تأثیرات موسیقی بلوچی
